جایگاه و اهمیت
عید فطر اولین روز ماه شوال است که با رؤیت هلال ماه شوال در پایان ماه رمضان ثابت میشود. در روایات روز عید فطر روزه جایزههای خدا، روز پاداش نیکوکاران آمرزش گناهان معرفی شده است. از امام علی(ع) نقل شده عید فطر عیدی کسی است که خداوند، روزه او را پذیرفته و عبادتش را قبول کرده است.
- امام رضا(ع) فرمود:
-
- «روز فطر، از آن جهت عید قرار داده شده است که مسلمانان، اجتماعی داشته باشند که در آن روز گرد هم آیند و برای خدا بیرون آیند و او را بر نعمتهایی که به آنان داده شده است، بستایند و روز عید، روز تجمع، روز خوردن روزه، روز زکات، روز شوق و روز نیایش است؛ و برای آن که اولین روز از سال است که خوردن و آشامیدن در آن حلال است؛ چرا که ماه رمضان، اولین ماه سال نزد اهل حق (شیعیان اثنی عشری) است. پس خداوند، دوست داشت که در چنین روزی، همایشی داشته باشند تا خدا را حمد و ستایش کنند و در این روز، تکبیر در نماز، از آن روی بیش از روزهای دیگر قرار داده شده که تکبیر، بزرگداشت خداوند و ستایش و ثنای او بر نعمت هدایت است، آن گونه که خداوند فرموده است: «تا خداوند را بر این که هدایتتان کرد، بزرگ بدارید و باشد که شکر گزارید». و در آن روز، دوازده تکبیر قرار داده شده است؛ چون در هر دو رکعت، دوازده تکبیر است هفت تکبیر در رکعت اول و پنج تکبیر در رکعت دوم قرار داده شده و آن دو، یکسان نشدهاند؛[یادداشت ۱] چرا که مستحب است نماز واجب، با هفت تکبیر آغاز شود. از این رو در این جا با هفت تکبیر آغاز شده است. و در رکعت دوم، پنج تکبیر است؛ چرا که تکبیرة الاحرام نمازها در شبانه روز، پنج تکبیر است، و برای این که تکبیرها در هر دو رکعت، فرد فرد باشند.»معنای فطر
کلمه «فِطر» به معنای روزه نبودن استکه از ریشه فَطر به معنای شکافتن، ابتدا و اختراع گرفته شده است و نیز گفته شده «تَفَطَّرَتْ» و «انْفَطَرتْ» به یک معنا است و «افطار» و «عید فطر» نیز از همین ریشه است؛ زیرا روزهدار دهانش را در وقت مغرب و روز عید فطر بر خوردنیها و آشامیدنیها باز میکند.
احکام و آدابشب عید
احکام شب عید فطر عبارتند از:
- خواندن دعا و نماز و قرائت قرآن؛ حضرت علی(ع) میفرماید: اگر بتوانی شب عید فطر و شب عید قربان و... را مراقبت کنی، چنان کن و در این شبها دعا و نماز و قرآن، بسیار بخوان.
- هنگام دیدن هلال ماه در شب اول ماه شوال، خواندن دعای استهلال مستحب است.
- زیارت امام حسین (ع) در این شب مستحب است.
- غسل کردن در شب عید مستحب است. روایت شده که قبل از غروب شب عید فطر غسل شود، آنگاه که میداند آن شب، شب عید است. نیز روایت شده که اواخر شب عید، غسل شود. گفته شده وقت غسل شب عید فطر، از اول مغرب تا اذان صبح است.
- بنابر قول فقها، زمان وجوب زکات فطره آغاز شرعی شب عید فطر است؛ اما برخی همچون آیت الله خویی زمان آن را طلوع فجر روز عید دانستهاند. براساس برخی روایات منظور از «تزکی» در آیه «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکیٰ» دادن زکات فطره است.
- نماز؛ امام صادق(ع) به نقل از حضرت علی(ع) فرمود: هر کس در شب عید فطر، دو رکعت نماز بخواند، که در رکعت اول حمد یک بار و هزار بار سوره «قل هو الله احد»، و در رکعت دوم، حمد و یک بار سوره «قل هو الله احد» را بخواند، از خدای متعال چیزی درخواست نمیکند، مگر آنکه خداوند به او عطا میکند.
- تکبیر بعد از نمازها؛ مستحب است بعد از نماز مغرب و عشای شب عید فطر این تکبیرها گفته شود: «الله اکبر الله اکبر، لا اله الا الله و الله اکبر، و لله الحمد علی ما هدانا، و له الشکر علی ما اولانا.
- شب زندهداری؛ امام کاظم(ع) میفرماید: علی بن ابی طالب(ع) فرمود: این، مرا شادمان میسازد که هر شخص در طول سال، خودش را در چهار شب (برای عبادت) فارغ سازد: شب عید فطر، شب عید قربان، شب نیمه شعبان و شب اول ماه رجب. امام باقر(ع) فرمود: پدرم علی بن حسین(ع) شب عید فطر را در مسجد میماند و تا صبح نماز میخواند و شب زندهداری میکرد و میفرمود: ای پسرم این شب کمتر از شب قدر نیست.
روز عید
- از مستحبات روز عید فطر غسل است. آغاز وقت آن طلوع فجر است؛ ولی در اینکه پایان وقت غسل، پیش از بیرون رفتن برای نماز عید است یا زوال خورشید (وقت نماز ظهر) و یا غروب آفتاب، اختلاف است.
- گزاردن نماز عید در عصر غیبت مستحب است؛ ولی در عصر حضور و حاکمیت امام(ع) واجب است. براساس برخی روایات[یادداشت ۴] منظور از «فَصَلَّیٰ» در آیه «وَ ذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّیٰ» خواندن نماز عید است.
- مستحب است قبل از نماز عید خوراکیای به ویژه خرما بخورند.
- گفتن تکبیرات، به گونهای که وارد شده پس از نماز صبح و نماز عید و همچنین نماز ظهر و عصر روز عید مستحب است.
- خواندن دعای ندبه نیز مستحب است.
- توسعه دادن بر خانواده در خوردنی و غیر آن مستحب است.
- روزه گرفتن در روز عید فطر حرام است.
- مسافرت کردن در روز عید پس از طلوع خورشید و پیش از گزاردن نماز عید در فرض وجوب نماز عید، حرام و در غیر این صورت، مکروه است.
- آداب و رسوم عید فطر
عید فطر از مهمترین عیدهای مسلمانان در کشورهای مختلف است که با آداب و رسوم خاص و تعطیلات دو روزه تا ۲۳ روزه همراه است. در عید فطر، مسلمانان نماز عید فطر را به جماعت میخوانند. آنها در این روز شیرینیهای محلی میپزند و چند روز جشن میگیرند و به دید و بازدید خویشان و دوستان و همچنین زیارت اهل قبور میروند.
جایگاه و اهمیت
عید فطر اولین روز ماه شوال است که با رؤیت هلال ماه شوال در پایان ماه رمضان ثابت میشود. در روایات روز عید فطر روزه جایزههای خدا،[۱] روز پاداش نیکوکاران[۲] آمرزش گناهان[۳] معرفی شده است. از امام علی(ع) نقل شده عید فطر عیدی کسی است که خداوند، روزه او را پذیرفته و عبادتش را قبول کرده است.[۴]
- امام رضا(ع) فرمود:
-
- «روز فطر، از آن جهت عید قرار داده شده است که مسلمانان، اجتماعی داشته باشند که در آن روز گرد هم آیند و برای خدا بیرون آیند و او را بر نعمتهایی که به آنان داده شده است، بستایند و روز عید، روز تجمع، روز خوردن روزه، روز زکات، روز شوق و روز نیایش است؛ و برای آن که اولین روز از سال است که خوردن و آشامیدن در آن حلال است؛ چرا که ماه رمضان، اولین ماه سال نزد اهل حق (شیعیان اثنی عشری) است. پس خداوند، دوست داشت که در چنین روزی، همایشی داشته باشند تا خدا را حمد و ستایش کنند و در این روز، تکبیر در نماز، از آن روی بیش از روزهای دیگر قرار داده شده که تکبیر، بزرگداشت خداوند و ستایش و ثنای او بر نعمت هدایت است، آن گونه که خداوند فرموده است: «تا خداوند را بر این که هدایتتان کرد، بزرگ بدارید و باشد که شکر گزارید». و در آن روز، دوازده تکبیر قرار داده شده است؛ چون در هر دو رکعت، دوازده تکبیر است هفت تکبیر در رکعت اول و پنج تکبیر در رکعت دوم قرار داده شده و آن دو، یکسان نشدهاند؛[یادداشت ۱] چرا که مستحب است نماز واجب، با هفت تکبیر آغاز شود. از این رو در این جا با هفت تکبیر آغاز شده است. و در رکعت دوم، پنج تکبیر است؛ چرا که تکبیرة الاحرام نمازها در شبانه روز، پنج تکبیر است، و برای این که تکبیرها در هر دو رکعت، فرد فرد باشند.»[۵]
- معنای فطر
کلمه «فِطر» به معنای روزه نبودن است[۶]که از ریشه فَطر به معنای شکافتن، ابتدا و اختراع گرفته شده است[۷] و نیز گفته شده «تَفَطَّرَتْ» و «انْفَطَرتْ» به یک معنا است و «افطار» و «عید فطر» نیز از همین ریشه است؛ زیرا روزهدار دهانش را در وقت مغرب و روز عید فطر بر خوردنیها و آشامیدنیها باز میکند.[۸]
احکام و آداب
شب عید
احکام شب عید فطر عبارتند از:
- خواندن دعا و نماز و قرائت قرآن؛ حضرت علی(ع) میفرماید: اگر بتوانی شب عید فطر و شب عید قربان و... را مراقبت کنی، چنان کن و در این شبها دعا و نماز و قرآن، بسیار بخوان.[۹]
- هنگام دیدن هلال ماه در شب اول ماه شوال، خواندن دعای استهلال مستحب است.[۱۰]
- زیارت امام حسین (ع) در این شب مستحب است.[۱۱]
- غسل کردن در شب عید مستحب است. روایت شده که قبل از غروب شب عید فطر غسل شود، آنگاه که میداند آن شب، شب عید است. نیز روایت شده که اواخر شب عید، غسل شود.[۱۲] گفته شده وقت غسل شب عید فطر، از اول مغرب تا اذان صبح است.[۱۳]
- بنابر قول فقها، زمان وجوب زکات فطره آغاز شرعی شب عید فطر است؛ اما برخی همچون آیت الله خویی زمان آن را طلوع فجر روز عید دانستهاند.[۱۴] براساس برخی روایات منظور از «تزکی» در آیه «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکیٰ»[۱۵] دادن زکات فطره است.[۱۶]
- نماز؛ امام صادق(ع) به نقل از حضرت علی(ع) فرمود: هر کس در شب عید فطر، دو رکعت نماز بخواند، که در رکعت اول حمد یک بار و هزار بار سوره «قل هو الله احد»، و در رکعت دوم، حمد و یک بار سوره «قل هو الله احد» را بخواند، از خدای متعال چیزی درخواست نمیکند، مگر آنکه خداوند به او عطا میکند.[۱۷]
- تکبیر بعد از نمازها؛ مستحب است بعد از نماز مغرب و عشای شب عید فطر این تکبیرها گفته شود: «الله اکبر الله اکبر، لا اله الا الله و الله اکبر، و لله الحمد علی ما هدانا، و له الشکر علی ما اولانا.[۱۸][یادداشت ۲]گفته شده مقصود از «و لِتُکبِّرُوا اللَّـهَ» در آیه «وَ لِتُکمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکبِّرُوا اللَّـهَ عَلَیٰ مَا هَدَاکمْ وَ لَعَلَّکمْ تَشْکرُونَ»[۱۹][یادداشت ۳] تکبیرهایی است که در شب عید فطر وارد شده است.[۲۰]
- شب زندهداری؛ امام کاظم(ع) میفرماید: علی بن ابی طالب(ع) فرمود: این، مرا شادمان میسازد که هر شخص در طول سال، خودش را در چهار شب (برای عبادت) فارغ سازد: شب عید فطر، شب عید قربان، شب نیمه شعبان و شب اول ماه رجب.[۲۱] امام باقر(ع) فرمود: پدرم علی بن حسین(ع) شب عید فطر را در مسجد میماند و تا صبح نماز میخواند و شب زندهداری میکرد و میفرمود: ای پسرم این شب کمتر از شب قدر نیست.[۲۲]
روز عید
- از مستحبات روز عید فطر غسل است. آغاز وقت آن طلوع فجر است؛ ولی در اینکه پایان وقت غسل، پیش از بیرون رفتن برای نماز عید است یا زوال خورشید (وقت نماز ظهر) و یا غروب آفتاب، اختلاف است.[۲۳]
- گزاردن نماز عید در عصر غیبت مستحب است؛ ولی در عصر حضور و حاکمیت امام(ع) واجب است.[۲۴] براساس برخی روایات[یادداشت ۴] منظور از «فَصَلَّیٰ» در آیه «وَ ذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّیٰ»[۲۵] خواندن نماز عید است.[۲۶]
- مستحب است قبل از نماز عید خوراکیای به ویژه خرما بخورند.[۲۷]
- گفتن تکبیرات، به گونهای که وارد شده پس از نماز صبح و نماز عید[۲۸] و همچنین نماز ظهر و عصر[۲۹] روز عید مستحب است.
- خواندن دعای ندبه نیز مستحب است.[۳۰]
- توسعه دادن بر خانواده در خوردنی و غیر آن مستحب است.[۳۱]
- روزه گرفتن در روز عید فطر حرام است.[۳۲]
- مسافرت کردن در روز عید پس از طلوع خورشید و پیش از گزاردن نماز عید در فرض وجوب نماز عید، حرام و در غیر این صورت، مکروه است.[۳۳]
- آداب و رسوم عید فطر
عید فطر از مهمترین عیدهای مسلمانان در کشورهای مختلف است که با آداب و رسوم خاص و تعطیلات دو روزه تا ۲۳ روزه همراه است.[۳۴] در عید فطر، مسلمانان نماز عید فطر را به جماعت میخوانند. آنها در این روز شرینیهای محلی میپزند و چند روز جشن میگیرند و به دید و بازدید خویشان و دوستان و همچنین زیارت اهل قبور میروند.[۳
